Fiyatların sürekli arttığı bir ortamda maaşların yılda yalnızca bir veya iki kez güncellenmesi, çalışanların satın alma gücünün hızla düşmesine neden olmaktadır. Bu nedenle çalışanların gelirini enflasyon karşısında korumayı amaçlayan maaşlarda Eşel Mobil Sistemi, son yıllarda sıkça dile getirilen çözüm önerilerinden biri hâline gelmiştir.
Peki maaşlarda Eşel Mobil Sistemi nedir ve nasıl uygulanır?
Eşel mobil sistemi (Echelle Mobile), enflasyonist ekonomilerde çalışanların reel ücretlerini korumak amacıyla maaşların belirli bir ekonomik göstergeye otomatik olarak endekslenmesi anlamına gelir. Bu sistemde ücretler sabit kalmaz; enflasyon gibi ekonomik göstergelerdeki değişime paralel olarak belirli aralıklarla otomatik şekilde güncellenir.
Adalet ve Liyakatlı Sendikalar Konfederasyonu Maaşlarda Eşel Mobil Sistemini Neye Endekslemek İstiyor?
AL-KON‘un önerdiği maaşlarda Eşel Mobil Sistemi, maaş artışlarının yalnızca TÜİK gibi tek bir kurumun açıkladığı enflasyon verisine değil, birden fazla kurumun hesapladığı enflasyon verilerinin ortalamasına bağlanmasını önermektedir.
Bu modele göre enflasyon farkı hesaplanırken TÜİK verileri temel referanslardan biri olacak; bunun yanında en az üç bağımsız veya resmî kurumun açıkladığı enflasyon verileri de dikkate alınacaktır. Bu kurumlar, toplu sözleşme görüşmelerinde tarafların mutabakatıyla belirlenecektir. Örnek olarak şu kurumlar referans alınabilecektir
- İstanbul Ticaret Odası (İTO)
- Üniversiteler veya akademik araştırma merkezleri
- Sivil toplum kuruluşları
- Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
Belirlenen kurumların açıkladığı enflasyon oranlarının ortalaması alınarak maaş artışları aylık olarak bu değere göre belirlenecektir. Ancak çalışanların aleyhine bir durum oluşmaması için, ortalama oran TÜİK verisinin altında kalırsa TÜİK’in açıkladığı enflasyon oranı esas alınacaktır.
Bu yaklaşım, enflasyon verilerindeki çeşitliliği artırarak çalışanların reel gelir kaybını daha sağlıklı biçimde önlemeyi amaçlamaktadır.
Örneğin: En az üç kurum tarafından hesaplanan Ocak ayı için enflasyon ortalaması %3 ise Şubat ayında maaşlar %3 oranında artırılır. Bu sistem sayesinde maaşlar, fiyat artışlarını aylık olarak takip eden dinamik bir yapıya kavuşur. Ayrıca 2005–2026 verileri incelendiğinde, memur ve emekli maaşlarına yapılan zamların ardından enflasyonun çoğu yıl hemen sonraki aylarda yükseldiği görülmektedir. Eşel mobil sistemi, bu tür zamanlama kaynaklı gelir kayıplarının ve “enflasyon oyunları” olarak ifade edilen durumların önüne geçilmesine de katkı sağlayabilir.
Dünyada ve Türkiye’de Eşel Mobil Sisteminin Tarihçesi
Bazı Avrupa ülkelerinde ücretler enflasyona kısmen endekslenmektedir. Belçika ve Lüksemburg’da ücretler belirli fiyat endekslerine bağlı olarak otomatik biçimde güncellenirken, İtalya’da geçmişte “Scala Mobile” adı verilen benzer bir sistem uygulanmıştır. Bu uygulamaların temel amacı, çalışanların satın alma gücünü enflasyona karşı korumaktır.
Türkiye’de ise eşel mobil uygulaması 1997 yılında, şeker ve demiryolu taşımacılığı çalışanlarını kapsayan toplu iş sözleşmelerinde hayata geçirilmiştir. Bu sistemde ücret artışları aylık enflasyona bağlanmış ve zamların hangi kurumun endeksine göre hesaplanacağı belirlenmiştir. Uygulama 54. Hükümet döneminde başlamış, 55. Hükümet döneminde sona erdirilmiştir.
Bugün Türkiye’de Eşel Mobil Sistemi maaşlara tam anlamıyla uygulanmasa da bazı alanlarda benzer mantıklar kullanılmaktadır.
Akaryakıt fiyatları
Akaryakıt fiyatlarında petrol fiyatı veya döviz kuru arttığında;
Vergiler ayarlanarak fiyat artışı sınırlandırılabilir. Bu uygulama, eşel mobil mantığına benzer bir mekanizmaya örnek gösterilebilir.
İlaç fiyatları
Eczanelerde birçok ilacın fiyatı döviz kuru referans alınarak düzenlenmektedir.
Kur Korumalı Mevduat (KKM)
KKM sisteminde mevduat getirisi:
TL faizi
Döviz artışıarasında karşılaştırılır ve aradaki fark devlet tarafından karşılanır. Bu da aslında finansal bir eşel mobil mekanizması olarak değerlendirilebilir.
Maaşlarda Eşel Mobil Sisteminin Avantajları
Eşel mobil sisteminin en önemli avantajları şunlardır:
Çalışanların satın alma gücünü koruması
Ücret politikasına güven kazandırması
Gelir dağılımındaki bozulmayı azaltması
Toplu sözleşme süreçlerinde iş barışını güçlendirmesi
Türkiye’de geçmişte sınırlı biçimde uygulanmış olan Maaşlarda Eşel Mobil Sistemi, günümüzde artan enflasyon, farklı enflasyon verilerinin bulunması ve reel ücret kayıpları nedeniyle yeniden tartışılmalıdır. Ayrıca maaşlarda eşel mobil sistemi sadece memur ve memur emeklisi maaşlarında değil, sözleşmeli statüde çalışan kamu personeli için de uygulanabilir. Örneğin aile hekimliği maaş hesaplamaları ve cari giderlerin eşel mobil sistemine bağlanması gibi uygulama örnekleri artırılabilir.
Kamu çalışanlarının maaşların daha sık güncellenmesi, çalışanların ekonomik güvenliğini artırırken kamu hizmetlerinin sürdürülebilirliği açısından da önemli bir rol oynayacaktır. Bu nedenle adil ücret politikası ve güvenilir veri temelli maaş güncelleme mekanizmaları, ekonomik ve sosyal denge açısından kritik önem taşımaktadır.
